Yuval Noah Harari, Financial Times'daki "Covid'le Geçen Bir Yıldan Dersler" yazısında pandeminin bize üç temel ders bıraktığını söylüyor: dijital altyapıyı korumak, halk sağlığına yatırımı artırmak ve salgınları önleyecek güçlü bir küresel sistem kurmak. Prof. Dr. Ali Atıf Bir, bu görüşlerin aslında Fareed Zakaria'nın çok satan kitabı "Ten Lessons for a Post-Pandemic World"de çok daha kapsamlı işlendiğini hatırlatarak kitabın on dersini özetliyor.
Ders 1: Belaya Hazır Olmak
Zakaria'ya göre insanlığın giderek büyüyen üretim-tüketim düzeni, hayvan virüslerinin insana bulaşması için elverişli bir zemin hazırladı. Dünyada her yıl yaklaşık 80 milyar hayvanın et için kesilmesi, bu talebi karşılamanın çevreye ve sağlığa maliyetini büyütüyor. İklim değişikliği kadar biyolojik tehlikeler de gözden kaçırılan, ama nükleer silahlardan çok daha ucuz ve kolay üretilebilir riskler.
Ders 2: Önemli Olan Devletin Miktarı Değil Kalitesidir
The Economist'in 1960'tan bu yana kaydedilen salgınlar üzerine yaptığı analiz, demokrasilerin salgınları diktatörlüklerden genellikle daha iyi yönettiğini gösteriyor. Zakaria, Amerika'nın krizi yönetmedeki başarısızlığını "büyük devlet" eksikliğine değil, sınırlı güç ile açık yetki hatlarına sahip "iyi devlet" eksikliğine bağlıyor.
Ders 3: Sadece Piyasalar Yetmez
Danimarka gibi Kuzey Avrupa ülkelerinin örneğinden yola çıkan Zakaria, piyasaların güçlü ama tek başına yeterli olmadığını savunuyor. Vatandaşları küresel rekabete ve teknolojik dönüşüme hazırlayacak eğitim ve güvenlik ağlarına yapılacak kamu yatırımının şart olduğunu vurguluyor.
Ders 4: İnsanlar Uzmanları, Uzmanlar da İnsanları Dinlemeli
Pandemi sırasında yapılan araştırmalar, maske takma ya da karantinaya uyma gibi davranışların en güçlü belirleyicisinin yaş ya da coğrafya değil, parti üyeliği olduğunu ortaya koydu. Zakaria, bunun bir bilgi eksikliği değil "motive edilmiş akıl yürütme" meselesi olduğunu, uzmanların da toplumla bağ kurmayı öğrenmesi gerektiğini söylüyor.
Ders 5: Dijital Hayat
Sağlık ve eğitim, pandemide dijitalleşmenin en çok ihtiyaç duyulduğu ama en çok zorlandığı alanlar oldu. Zakaria, yapay zekânın veri kıtlığı yüzünden koronavirüsle mücadelede beklenen performansı gösteremediğini, ancak zamanla tıbbi araştırmalarda çığır açacağını öngörüyor.
Ders 6: Aristo Haklıydı, Biz Sosyal Hayvanlarız
Şehirleri iyi yöneten ülkeler salgını daha başarılı atlattı. Zakaria, Aristoteles'in "insan sosyal/politik bir hayvandır" tezini hatırlatarak karantinanın izolasyonunun, insanın doğası gereği toplumsal bir varlık olduğu gerçeğini daha da belirginleştirdiğini yazıyor.
Ders 7: Eşitsizlik Daha da Kötüleşecek
Gelişmiş ülkeler krizi ucuz borçla atlatabilirken, zaten borçlu yoksul ülkeler dolar cinsinden pahalı kredilere mahkûm kaldı. Büyük şirketler, güçlü kredi limitleri ve lobi gücüyle krizden daha güçlü çıkarken küçük işletmeler geride kaldı. Zakaria'nın uyarısı net: "Artan eşitsizlikler reformlarla ele alınmazsa, devrim kaçınılmazdır."
Ders 8: Küreselleşme Ölmedi
Pandemi, mal, hizmet, para ve insan akışını geçici olarak durdursa da küreselleşmeyi besleyen yapısal güçler hâlâ çok kuvvetli. Zakaria'nın özeti: "Küreselleşme ölmedi. Ama onu öldürebiliriz."
Ders 9: Dünya Çift Kutuplu Hale Geliyor
Pandemi, ABD'nin kendi iç sistemindeki zafiyetleri gözler önüne serdi ve küresel liderlik imajını zedeledi. Zakaria, ABD-Çin rekabetinin yükseldiği bu dönemde iki kutupluluğun neredeyse kaçınılmaz, ama "soğuk savaşın" bir seçim olduğunu vurguluyor.
Ders 10: Bazen En Büyük Realistler İdealistlerdir
Amerikan hegemonyasına dayalı eski düzenin geri gelmesi mümkün değil; Zakaria bunun yerine daha katılımcı, çok taraflı bir işbirliği modeli öneriyor. Kitabını Marx'tan bir alıntıyla bağlıyor: İnsanlar tarihi kendi seçtikleri koşullar altında değil, devraldıkları koşullar altında yazar — ama fırsatı değerlendirmek ya da heba etmek yine de bizim elimizde.
